NHỚ TRẬN ĐỐNG ĐA
              T̀M VỀ NGUỒN VƠ TÂY SƠN   
                                                                                                 THIỆN Y CƯ SỈ

          Năm 1789, vua Quang Trung đại phá quân thanh. Tới nay, 1995, đúng 207 năm sau.
          Nhắc lại chiến công lừng lẫy cũ, thiết tưởng không ǵ bằng t́m hiểu về một yếu tố đă góp phần tạo nên chiến công này : Đó là môn vơ đă giúp các binh sĩ Tây Sơn sắc bén hơn khi lâm trận.

       Năm Kiến Trung thứ hai (Bính Tuất, 1226),  Trần Thủ Độ đưa Trần Cảnh lên ngôi, phế Thượng hoàng nhà Lư ra ở chùa Chân giáo, gọi là Huệ Quang Đại sư, các tử tôn họ Lư lấy làm bất măn.    Nhưng ḍng họ Lư truyền từ đời  Lư Phật Tử ,  đă thấm nhuần đạo lư nhà Phật,  hiểu ra lẽ vô thường, chấp nhận luật phế hưng mà tản mác ẩn thân.

      Mồng 10 tháng 8 năm đó, Thủ Độ hại Lư Huệ Tông ở chùa Chân giáo, bắt diệt luôn một số con cháu họ Lư trong dịp này. Nhưng cuộc thảm sát trên chỉ hại được một số nhân vật tầm thường của ḍng họ Lư mà thôi.

       Theo truyền thuyết, những nhân vật thượng thặng của họ Lư đă rời bỏ kinh đô triều chính ngay từ khi  Trần Thủ Độ được phong làm Thái sư Thông quốc Hành quân Chính Tha sở. Một số theo đường biển lên phương Bắc, đạt tới nước Cao ly, lập nên ḍng họ Lư ở đây. Tổng thống Đại hàn Lư Thừa Văn phải chăng là hậu duệ của ḍng này? Môn vơ Thái Cực Đạo cũng do vơ công họ Lư tô điểm nên một phần.

       Một số khác th́ bỏ vào Nam lập nghiệp. Phải là những người có khí phách và vơ công nội ngoại thâm sâu mới dám đến vùng rừng núi hoang vu, lấn rừng chiếm núi khai hoang.

       Tới thế kỷ thứ 17, vùng đất Tây sơn đă khá sầm uất, do những khách giang hồ tứ xứ tới dung thân.  Họ Lư lập nghiệp ở xứ này đă lâu, cho đến thời Trịnh Nguyễn phân tranh, một số lớn dân từ Nghệ an theo chúa Nguyễn vào Nam khai khẩn đất hoang,   hoà nhập vào các giống dân khác như thổ dân Chiêm thành cũ, các thương nhân Trung hoa mà đa số là nghĩa sĩ của các hội Phản Thanh Phục Minh như Thiên Địa hội, Trung Hoà đoàn,  Nghĩa Hoà đoàn,  các bộ tộc miền núi giỏi trận mạc như Sê Đăng, Ba Na, Gia Rai...

       Nổi bật nhât vẫn là những tôn tộc họ Lư :

- Danh sư Lư Hiến tức Giáo Hiến vốn là môn khách của Nội hữu quan Trương Văn Hạnh,   bị quyền thần Trương Phúc Loan gia hại,   bất b́nh bỏ vào Tây sơn mở trường dạy văn học và vơ nghệ.  Ba anh em Nhạc, Lữ, Huệ đều là học tṛ của Giáo Hiến.

- Vơ sư Đinh Văn Nhưng,   thuộc ḍng dơi bên ngoại họ Lư,   có ngoại hiệu là ông Chẳng v́ tính khí ngang tàng, chẳng chịu khuất thân với ai ( Đinh Văn Nhưng là ḍng dơi của quan Lang Hồ Đinh đất Hoa Lư, một vị quan lang có thanh thế trong cuối đời nhà Lư,  được Trần Thủ Độ gả con gái nhà họ Lư cho ).  Thời đó dân Tây sơn đă có câu ví : Ngang quá ông Chẳng.  Chính thầy Giáo Hiến có họ ngoại với Đinh Văn Nhưng nên đă nhờ ông Chẳng Nhưng truyền thêm vơ nghệ cho ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ.

CỘI NGUỒN VƠ TÂY SƠN

        Người Việt nam có dáng người nhỏ nhắn, nhanh nhẹn và rất thông minh. Trải qua bao cuộc chiến chống ngoại xâm, từ hai Bà Trưng, Bà Triệu, đến các đời vua Đinh, Lê, Lư, Trần... đều đă trải qua nhiều trận chinh chiến và đánh đuổi ngoại xâm ra khỏi bờ cơi.

      Các quân đội dũng mănh phương Bắc như Mông cổ, Măn Thanh... tuy đánh thắng và đô hộ rất nhiều dân tộc khác nhưng đều đă bị thất bại nhục nhă khi đụng độ với một dân tộc ít người và nhỏ con là Việt nam. Như vậy phải chăng dân tộc Việt nam đă có những căn bản vơ công phi thường?

      Người Trung hoa và người Pháp t́m đủ mọi cách tiêu diệt các phái vơ cổ truyền của dân tộc Việt nam, lại truyền bá vơ Tàu, quyền Anh, thâm ư cũng chỉ để tiêu diệt ư thức đề kháng của dân tộc ta, và đó cũng là một phương cách diệt tận gốc các mầm mống chống đối, bạo động. Câu ca dao:

Văn thời Cửu phẩm đă sang
Vơ thời Tứ phẩm c̣n mang gươm hầu

       thể hiện quan niệm trọng văn khinh vơ, khiến bao phen đất nước bị ngoại xâm cai trị.

        Nghiên cứu sử sách, ta thấy rất ít các trường vơ công lập được mở ra tại kinh đô hoặc các đô thị lớn ở nước ta. Trong khi đó, các trường Quốc tử giám, các trường văn học đều được thành lập tại các tỉnh, phủ do các quan Huấn đạo coi sóc. Trường vơ không được chuộng nên đă tản mác dần về các vùng thôn dă hẻo lánh để tự tồn tại.

        Nền vơ học chính tông cổ truyền của dân tộc Việt thường bị các phái Thiếu Lâm, Vơ Đang... từ Trung hoa sang lấn áp hoặc làm khó dễ trong các thời kỳ Bắc thuộc,   các phái vơ Việt chính tông thường phải lén lút  truyền dạy. Ḍng họ Lư, trải qua bao sự thăng trầm, vẫn c̣n giữ được môn vơ gia truyền.

      Tới vùng Tây sơn nghiên cứu, ta sẽ thấy vơ thuật ở đây khác hẳn vơ thuật Trung hoa, Thái lan. Vơ nghệ ở   đây không có những thế, những chiêu thức tách rời ra như những môn vơ khác.
Một bài vơ truyền dạy gồm hai phần :

                     - Phần Thiệu : Lời hướng dẫn
                     - Phần Thảo : Bài múa

         Phần Thiệu viết theo văn vần, câu dài ngắn khác nhau tùy theo sự di chuyển của thế vơ. Lối dạy cũng khác hẳn các môn phái kia. Khi vơ sư đọc Thiệu th́ cả trăm người đọc theo đó mà múa Thảo.   Múa tới đâu đọc tới đó nên rất dễ nhớ, dễ thuộc, tạo sự nhịp nhàng phấn khởi cho người tập, giúp Tâm, Ư, Lực tam hợp dễ dàng.

      Vơ Nhật, Đại hàn, Trung hoa không có phương thức truyền dạy đặc biệt này. Phải chăng vừa múa Thảo vừa đọc Thiệu mà các danh tướng Lư Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Huệ... đă đào tạo được một số rất lớn  vơ sinh cho quân đội  ?

    Trong các bài Thiệu - Thảo c̣n được lưu truyền ở Tây sơn, sự chuyển thế của bài vơ rất liền lạc, đánh đỡ   liên chi hồ điệp, không dừng lại lấy tấn hay thủ thế như vơ Tàu. Nghiên cứu kỹ một bài vơ Tây sơn, chúng ta sẽ thấy các thế vơ thoạt trông rất đơn giản nhưng uy lực lớn và nguy hiểm - không có lối múa huê dạng nặng phần tŕnh diễn.

       Các chiêu thức vơ Tây sơn ít động tác, nên tốn ít hơi sức. Mỗi thế đều được nghiên cứu kỹ để khi nhập trận là có ngay kết quả. Mạch vơ đi miên man, khiến nhiều khi chỉ có cái chết mới làm cho người đánh vơ ngưng lại !  Tỷ như bài Thiện - Thảo bộ Ngọc Trảo cho thấy những câu thiệu chỉ từ 3 đến 6 chữ, đă diễn tả các thế vừa nhanh, vừa dứt khoát, biến ứng khôn lường.

                    BÀI THIỆU  :  THẢO BỘ NGỌC TRẢN

                                 Ngọc trảN ngân đài
                                 Tả hữu tấn khai
                                 Hồi thập tự
                                 Liên diệp liên ba
                                 Đả sát túc
                                 Tạ hầu măn phục
                                 Tấn đả tam chiến
                                 Thối thủ nhị linh
                                 Hoành tả tạ
                                 Bạch xà lang bộ
                                 Hữu hoành sát
                                Thanh long biên giang
                                Phụ tử tương tùy
                                Hồi phục địa hổ
                                Song phi triển dực
                                Hạ bàn đảng đả
                                Hối tiễn tạ khai cung
                                Hoành long quyến địa
                                Tấn đả song quyền
                                Hoành tả phục hạc
                                Khai linh trực tiến quyến địa
                                Diện tư ngọ hầu
                                Hầu đả thập tự
                                Hầu tẩu mă đương tiên
                                Tam bộ lập như tiến

         Vua Quang Trung phát triển uy thế vơ Việt họ Lư. Vơ Việt đă giúp dân tộc Việt trải qua mấy ngàn năm chinh chiến với kẻ thù lớn mạnh hơn gấp bội mà vẫn giữ được nước. Lư Thường Kiệt từng dùng vơ Việt đánh thốc qua biên giới. Thời Quang Trung Nguyễn Huệ cũng đă dùng vơ Việt tạo nên những chiến công hiển hách chẳng kém ǵ.

         Đọc sử, chúng ta thấy trong 4 năm đầu Tây Sơn khởi nghiệp (1771-1775), Nguyễn Huệ
vắng bóng.  Đúng 23 tuổi, Nguyễn Huệ xuất hiện trong trận đánh thành Phú yên, giết tướng Nguyễn Văn Hiền, bắt sống tướng Nguyễn Khoa Kiên - đại tướng Tống Phước Hiệp bỏ trận địa lẩn trốn mới thoát thân - Tướng Tống Văn Khôi đem binh tiếp viện bị Nguyễn Huệ phá tan và giết Khôi tại trận. Hai chục ngàn quân của Tống Phước Hiệp chỉ trong một trận mà tan tành.

     Chỉ khi Nguyễn Huệ xuất hiện ta mới thấy các tướng giỏi lộ diện ra pḥ như Vơ Văn Dũng, Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân, các Đô đốc Tuyết, Long, Bảo, Lộc...  rồi các danh tướng Bắc Hà cũng theo về như  Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân... nh́n như vậy, ta thấy Nguyễn Huệ phải là người có tài điều binh khiển tướng,  nên đă biết tạo cơ hội cho các tướng tài có dịp thi thố tài năng,  lập nên nhiều chiến công hiển hách.

    Nói về tài điều binh th́ Quang Trung là một vị vua không bao giờ dùng quân ngự lâm hoặc ưu binh ở bên ḿnh. Lính mới tuyển bao giờ cũng được đi trung quân với nhà vua để được huấn luyện. Trận Đống Đa, chiến bào của nhà vua đen kịt khói thuốc súng, như vậy chứng tỏ vua tôi Tây Sơn cùng xông pha tên đạn với nhau, tạo nên một tinh thần chiến đấu dũng cảm phi thường làm bạt vía quân địch.

      Chính vào thời vua Quang Trung, vơ Việt đă có dịp thử sức với các môn vơ của các nước lân cận. Năm 1785, trong trận Rạch Gầm - Xoài Mút, vơ Việt đă có dịp thi thố với vơ Thái lan, phá tan hai vạn quân Xiêm trong một trận duy nhất. Năm 1789 trong trận Đống Đa, vơ Việt đă có dịp thi thố với vơ Măn Thanh, phá tan 300,000 quân Thanh tan tành.   Nếu đọc truyện vơ hiệp Trung hoa, chúng ta sẽ thấy các truyện về vơ thuật đời nhà Thanh rất oai phong lẫm liệt với vị vua chuộng vơ là Càn Long. Vậy mà tất cả đă thua vơ Việt dưới thời Tây Sơn một cách thảm bại.

      Do đâu mà Tây Sơn đă tạo được đạo quân bách chiến bách thắng như vậy? Nghiên cứu vơ học Tây Sơn, chúng tôi mạo muội nêu ra một vài nhận định như sau :

      Nhờ lối vơ Việt của họ Lư, từ đời Lư Thường Kiệt truyền lại, mà quân đội Tây Sơn đă có được phương pháp chiến đấu thần kỳ. Phương pháp này đă được nhà văn Kim Dung để trong truyện Tiếu Ngạo Giang Hồ là Vô chiêu thắng Hữu chiêu.  Chính Dương Thanh Phong khi dạy vơ cho Lệnh Hồ Xung cũng đă chỉ trích vơ thuật Trung hoa rằng :

    " Khi ngươi đă tinh thông về cửu kiếm th́ muốn thi triển thế nào cũng được, dù ngươi có quên sạch mọi chiêu số biến hóa cũng không sao, lúc lâm địch, ngươi không c̣n nhớ một chút ǵ nữa th́ càng không bị ràng buộc bởi những kiếm pháp đă học ". 

      Vậy phải chăng vơ Việt là thứ cửu kiếm kể trên lấy nhanh và đơn giản làm chuẩn nên đă bao phen cả thắng ?  Điều này cũng có thể tin được hơn khi vua Quang Trung cũng chủ trương hành quân tốc chiến tốc thắng như vũ băo.

      Lối xung trận của vua Quang Trung rất qui củ. Khi bắt đầu tấn công ở từ xa th́ dùng đại bác do voi  chuyên chở. Tới gần hơn th́ dùng súng hỏa mai và cung nỏ. Khi sát trận th́ dùng những tấm ván dài lớn có bện rơm như những cái khiên lớn. Mỗi tấm ván là hai chục binh sĩ xung kích đi theo. Tới chân thành lũy, ván che thân sẽ biến thành cái cầu để vượt hào sâu, băng ḿnh lên lũy cao tấn công. Như thế Quang Trung đă biến các tấm ván bện rơm tầm thường thành một thứ chiến xa lợi hại.

    Vua Quang Trung c̣n lợi dụng luôn cả âm thanh vào cuộc tấn công. Mỗi bộ trống vơ Tây Sơn là cả chục
cái trống nhỏ khác nhau. Khi hăm thành vào ban đêm, cả trăm dàn trống vang rền những âm thanh khác biệt như xa như gần...     tạo nên những âm hưởng như thiên binh vạn mă đang vào tới.   Chính các trận Hà Hồi,  Ngọc Hồi... trống trận Tây Sơn đă khiến quân nhà Thanh hoảng vía mà tan tác v́ mất tinh thần.

     Về vũ khí, theo sự mô tả của giáo sĩ Jean de Jésus, quân Tây Sơn đă dùng loại vũ khí Hoả Hầu là một cái lao gồm hai phần : Một cây sào dài nơi đầu gắn thêm một cây gậy gỗ có gài sắt tua tủa và tẩm nhựa. Khi xung trận đầu lao tẩm nhựa có gài đuốc đốt cháy rồi đâm hoặc phóng vào quân địch, khiến địch quân bị gai móc vào áo quần, thành lũy bị đốt cháy. Phép phóng lao Hoả hầu do đội Hỏa hầu cảm tử xung trận đă khiến dàn voi trận của Xiêm la hoảng hồn bỏ chạy, đâm chết biết bao quân Xiêm.

      Nhắc lại vơ học Tây Sơn để nhớ lại một chiến công hiển hách đánh đuổi xâm lăng của dân tộc Việt, chúng tôi  muốn nhân dịp này khơi lại những hay đẹp đă đóng góp, tạo nên bốn ngàn năm văn hiến Việt nam.

                               Nguồn Gốc | Sáng Lập | Chương Tŕnh HL |  HLV | Sinh Hoạt     
                                            Liên Lạc | Bài Viết | Nơi Khác | Trang Chính         

Đoàn Vơ Thuật Cổ Truyền Việt Nam B́nh Định SA LONG CƯƠNG                                   tại Austin, TX. HOA KỲ  (  1998  )